ایران‌دخت

سوال نیما: از فرقه‌ی پیشه‌وری تعریف کنید.

پاسخ: پس از جنگ جهانی دوم و اشغال تبریز به‌دست روسها ناامنی و هرج و مرج پدید آمد و پیشه‌وری نامی محرک اشخاص بود. من آن‌موقع مدیر مدرسه بودم. هر هفته مقداری اعلامیه به من می‌دادند که بین شاگردان تقسیم کنم. من هم تمام آن‌ها را در بخاری می‌سوزاندم. باز هم هفته‌ی بعد دوباره می‌آوردند. اگر از کار من مطلع شده بودند کارم زار بود. به کمک خداوند همسرم به گمرکات بوشهر منتقل شد. و در دی‌ماه ۲۳ به تهران آمدیم. همسرم به بوشهر رفت. من با دو بچه و مادربزرگشان که عمه من بود در خانه پدرم یک‌سال ماندیم. در تهران خبری نبود. من به مدرسه رفتم. سال ۱۳۲۴ من و مادربزرگ و دو بچه به بوشهر رفتیم. من در تنها مدرسه دخترانه بوشهر که دارای ۶ کلاس دبستان و ۳ کلاس دبیرستان بود به تدریس ریاضیات دوره‌ی اول دبیرستان مشغول شدم و نتیجه‌ی بسیار خوبی از زحماتم گرفتم و چند بار تقدیر وزارتی برایم آمد. دو سال آن‌جا بودیم. دوباره به تهران آمدیم. ما در بوشهر بودیم که در آذر ماه ۱۳۲۵ سپاهی از تهران عازم تبریز شد و فرقه‌ی پیشه وری را نابود کرد.

سوال نگار (نوه مامان ایراندخت):نیما .این موضوع ممکنه برای عده ای جای سوال باشه که چرا مامان ایراندخت در سال ۱۳۰۹ که ۱۴ ساله بودن برای ثبت نام در کلاس اول همزمان با خواهر ۷ سالشون به مدرسه رفتن ...کما اینکه برای خود من هم بلافاصله تبدیل به علامت سوال شد و از مادرم سوال کردم . مادرم گفتن مثل اینکه رسام به مامان ایراندخت گفتن که بهتره صبر کنن که با برادر یا خواهر (؟) کوچکترشون با هم برن مدرسه ..... تو اینو ازشون سوال کردی ؟

پاسخ: در زمان ۷ سالگی من در تهران فقط دو مدرسه یا سه مدرسه بیشتر نبود. فاصله‌ی منزل تا مدرسه بسیار زیاد بود. وسیله‌ی رفت و آمد هم وجود نداشت. باید پیاده راه را طی می‌کردیم. پدرم گفت که باز دونفر باشیم بهتر است لذا من صبر کردم.

۱- مامان‌ایران چشمانش را عمل کرده و کار زیاد چشمی خسته‌اش می‌کند، با این وجود با پشتکار خاصی مشغول نوشتن است. تعداد نوشته‌هایش آن‌قدر زیاد شده که در هفته امکان انتشار چند نوشته وجود دارد!

۲- مامان‌ایران غیر از نوشتن خاطره، جواب چند سوال خوانندگان را هم داده که منتشر خواهم کرد. همچنین چند داستان و حکایت مستقل هم نوشته است که آنها هم در نوبت انتشارند.

۳- لطف کنید سوالهایی که می‌پرسید تا حد امکان دقیق و ریز باشد. در جواب سوالی مثل از سال ۲۰ بگویید جواب مامان کلی خواهد بود، مثل این که محل ورود روسها و انگلیسها به ایران کجا بوده یا شاه قبلی به نفع شاه بعدی کنار رفته. سوال دقیقی مثل نان از کجا می‌آوردید جواب دقیقتری خواهد داشت.

۴- یک اشتباه را هم باید اصلاح کنم. چون دوره‌ی کودکی مامان‌ایران در تهران گذشته، فکر می‌کردم متولد تهران است ولی خودش در یکی از نوشته‌های بعدی در این مورد صحبت کرده است.

۵- از این به بعد روزهای زوج روزآمد خواهد شد.

من درسال ۱۲۹۵ در تبریز به دنیا آمده‌ام. در آن‌زمان پدرم علاوه بر تحصیلات معمولی، هنرمند و نویسنده و شاعر هم بود. او در مسکو و تفلیس تحصیل نقاشی کرده بود و در کلیه‌ی رشته‌های نقاشی از قبیل آبرنگ، رنگ روغن، سیاه قلم و مینیاتور استاد بود. در زمان تحصیل او در مسکو جنگ جهانی اول شروع می‌شود. او بدون گرفتن مدرک از دانشگاه، با چند نفر از دوستانش از مسکو فرار می‌کنند. در تبریز که محل تولدش بود با مادرم ازدواج می‌کند.

من یک‌ساله بودم که به تهران می‌آید. آن موقع شناسنامه نبود. همه پشت قرآن تاریخ تولدشان را ثبت می‌کردند. بعد از تولد برادر و خواهرم، ثبت احوال به وجود آمده، او برای 5 نفر شناسنامه می‌گیرد که شماره‌ها پشت سر هم بودند. او مردی روشن‌فکر بود. وقتی من به شش سالگی رسیدم به من و مادرم خواندن و نوشتن یاد داد و هر شب به ما دیکته می‌گفت. پس از دو سال به خوبی کتاب می‌خواندم و منشی پدرم بودم. تمام داستانهایش را پاکنویس می‌کردم.

پس از 2 سال تحصیل در تهران پدرم به تبریز منتقل شد. او رییس اداره‌ی صنایع مستظرفه (هنرهای زیبای امروزی) تبریز شده بود. من آن وقت در کلاس ششم بودم. بعدا وارد دبیرستان شدم. در کلاس نهم فرمان کشف حجاب از طرف رضاشاه صادر شد و باید بدون چادر به مدرسه می‌رفتیم. قبلا حجاب کامل حتی پیچه هم داشتیم. این موضوع باعث نگرانی من شد. شب پدرم دید ناراحت هستم پرسید ایران چه شده است؟ گفتم فرمان کشف حجاب صادر شده، باید بدون چادر به مدرسه برویم. پدر به فکر فرو رفت، ولی چون علاقه داشت که من تحصیلاتم را به پایان برسانم، گفت اشکالی ندارد ولی تو باید طوری به مدرسه بروی که با چادر فرقی نداشته باشد یعنی لباس بلند و پوشیده بپوشی و خیلی ساده باشی در این صورت من موافقم. من هم به همان صورت با روپوش بلند به رنگ سرمه‌ای و روسری به مدرسه رفته و به تحصیلات خود ادامه دادم. بعد از دوره اول دبیرستان در دانشسرای مقدماتی تحصیل کردم. دروس دانشسرا تربیت معلم و روان‌شناسی بود که باید به خوبی می‌آموختیم. در سال 1316 با بهترین نمرات قبول و به خدمت آموزش و پرورش وارد شدم.

قبل از من عمه‌هایم هر دو باسواد بودند. خانواده‌ی ما و خانواده‌ی شوهرم که پسر عمه‌ام هم بود، هر دو طالب علم و دانش بودند و دخترهایشان را هم باسواد می‌کردند. پدر شوهرم مدیر دبیرستان بود و تعدادی کتب درسی تالیف کرده است.

به یاد دارم که در سال ۱۳۰۹ با پدرم و خواهرم برای ثبت‌نام به دبستانی در تهران رفتیم. من پیش پدرم خواندن و نوشتن آموخته بودم و خط نسبتا خوب و خوانایی هم داشتم. پس از آزمایش از من گفتند تو در کلاس دوم باید مشغول تحصیل شوی. من ناراحت شده و اعتراض نمودم (خواهرم هم که ۷ ساله بود در کلاس اول ثبت‌نام شد). به من گفتند از ریاضی چه می‌دانی؟ گفتم عددنویسی و جمع و تفریق. گفتند برای کلاس چهارم کافی نیست. گفتم به من ۳ ماه مهلت بدهید خودم را می‌رسانم. از آن‌روز با مطالعه‌ی کتابهای حساب خود را آماده کردم. روزی آموزگار درس ریاضی می‌داد؛ راجع به کسر متعارفی بود. پس از تدریس از دانش‌آموزان خواست که یکی برود پای تخته برای تکرار درس. من دست بلند کردم. او به من گفت تو سه ماه مهلت خواستی هنوز سه ماه نشده. من گفتم من می‌توانم جواب شما را بدهم. پای تخته رفتم و درس را که خوب یاد گرفته بودم تکرار کرده و مورد تشویق قرار گرفتم. این خاطره هرگز در زندگی من فراموش نمی‌شود. پس از آن از درس حساب همیشه نمره بیست می‌گرفتم.

ایراندخت ارژنگی فرزند رسام ارژنگی (نقاش) متولد ۱۲۹۵ است و ۴ فرزند و ۹ نوه دارد. آذری است ولی متولد تهران است متولد تبریز و بزرگ‌شده‌ی تهران است. بیشتر عمرش را جز دورانی که به خاطر شغل همسرش (سعید ادیب یکی از مقامات گمرک، ۱۲۸۸-۱۳۷۱) درمحل ماموریت همسرش بوده٬ در تهران زندگی کرده است.

تحصیلات دانشسرا دارد و معلم و مدیر مدرسه بوده است و متجاوز از 30 سال است که بازنشسته شده است. به حل جدول علاقه‌مند است و بسیار شعر حفظ است^*.

این وبلاگ را من (یکی از نوه‌هایش) درست کرده‌ام و از مامان ایران قول گرفته‌ام که هر هفته یک نوشته برای انتشار به من بدهد. از بقیه نوه‌هایش و همسرانشان دعوت می‌کنم که در این پروژه همکاری کنند! از خوانندگان هم دعوت می‌کنم که اگر علاقه‌مند به نوع خاصی از خاطرات (مقطع زمانی خاص یا موضوع خاص) هستند با سوالاتشان ایشان را به موضوع مورد نظرشان هدایت کنند.

در نوشته های ایشان جز اصلاحات مختصر نگارشی (مثل جدا نوشتن کلمات پیوسته) و علامت‌گذاری تغییری نخواهم داد.

*هنگامی که این چند خط را می نوشتم ازش خواستیم که صندلی‌اش را عوض کند. شعر زیر را خواند:

اگر خر نیاید به نزدیک بار                   تو بار گران را به نزد خر آر